आप'लीच प्रतिमा होते ‘आप’लीच वैरी

 इंसान का इंसान से हो भाईचारा; यही पैगाम हमारा, यही पैगाम हमारा.. या दिव्य पंक्ती उच्चारत दिल्लीकरांच्या काळजात हात घालणार्‍या आम आदमी पक्षात सध्या ‘भाईचार्‍या’ची जागा ‘भाईगिरी‘ने घेतली आहे. लोकशाही मूल्यांसाठी स्थापन झालेल्या या पावसाळी छत्रीसम पक्षात लोकशाहीला काळीमा फासण्याची जणू चढाओढ लागली आहे. या पावसाळी छत्र्यांप्रमाणे उगवणार्‍या पक्षांची अशी वाताहत होण्याची कारणे म्हणजे त्यांच्यातील सामाजिक निष्ठेचा अभाव! त्यांचा ‘आप’मतलबीपणा!
दिल्लीतील आम आदमी पक्षात गेल्या महिन्याभरापासून सुरू असलेला ‘आप’मतलबीपणा आता लाथा-बुक्क्यांवर येऊन ठेपला आहे. आम आदमी पक्षात चाणक्यीय थाटात वावरणारे योगेंद्र यादव आणि कायदेआझम समजणारे प्रशांत भूषण यांना राष्ट्रीय कार्यकारिणीच्या बैठकीतून अखेर लाथा बुक्क्या खाऊन बाहेर पडावे लागेल. राष्ट्रीय कार्यकारिणीच्या बैठकीला पक्षाचे नेते योगेंद्र यादव यांना मज्जाव करण्यात आला. त्यामुळे लोकशाही तत्त्वांचा आपल्या सोयीने वापर करण्यात पटाईत असलेले यादव बैठकस्थळाच्या बाहेरच ठिय्या मांडून बसले. त्यानंतर झाली तेवढी शोभा पुरे म्हणत पक्षाने त्यांना बैठकीत प्रवेश दिला. भूषण यांना या बैठकीला हजर राहण्यास मज्जाव करण्यात आला नव्हता. त्यामुळे ते तेथे उपस्थित होते.
या दरम्यान केजरीवाल समर्थकांनी यादव आणि भूषण यांच्याविरोधात घोषणाबाजी सुरू केली. याचदरम्यान ज्येष्ठ नेते व माजी केंद्रीय मंत्री शांति भूषण यांच्या अंगावरही काही कार्यकर्ते धावल्याचा आरोप होत आहे. हा सर्वप्रकार केजरीवाल निवांतपणे पाहत होते. या सर्व प्रकारानंतर केजरीवालांनी, ''मै सभी पदो का इस्तिफा देता हू'' ही आपली रेकॉर्डींग वाजवून सभा स्थळाहून काढता पाय घेतला. त्यानंतर बैठकीची सुत्रे गोपाल राय यांनी हाती घेतली. नियोजनाप्रमाणे चार बंडखोर नेत्यांना घरचा रस्ता दाखवण्यासाठी मतदान घेऊन निलंबीत करण्यात आले. यामध्ये योगेंद्र यादव, प्रशांत भूषण, अजित झा, प्रा. आनंद कुमार यांचा समावेश आहे. या सर्व प्रकारानंतर  मेधा पाटकर यांनीही आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. खरंतर  मेधाताई या पक्षात किती कृतीशील होत्या हा प्रश्नच आहे. आपमधील राड्याला मिळणाऱ्या राष्ट्रीय मीडिया कव्हरेजचा अंदाज घेवून त्यांनी 'आप'ला राजीनामा दिला असावा. तशा त्याबाबतीत त्या माहीर आहेत.

 

          वास्तविक पाहता एका विशिष्ट प्रकारच्या ध्येयासाठी स्थापन झालेल्या पक्षात फूट पडणे हा काही नवा प्रकार नाही. यापूर्वी जयप्रकाश नारायण यांच्या भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलनातूनच जनता पार्टीचा जन्म झाला होता. इंदिरा गांधींच्या भ्रष्टाचारी, हुकुमशाही राजवटीला कंटाळून एका बुजुर्ग नेत्याच्या नेतृत्त्वाखाली देशातील काही प्रामाणिक नेत्यांसह अनेक स्वार्थी व भ्रष्टाचारी नेते एकवटले आणि जनता पार्टी सत्तेत आली. या पार्टीचा इतिहास पाहता आजच्या आम आदमी पार्टीशी ती बरोबर मेळ खाते. त्याकाळी लालूप्रसाद यादव, शरद यादव यांसारखे नेते पुढे आले. विशेष म्हणजे, शांति भूषण हे त्या सरकारमध्ये होते. आजही ते केजरीवालांच्या पक्षाशी संबंधित आहेत.
        जनता सरकारमधील नेत्यांची व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा पराकोटीला गेली आणि त्यातून पक्षाला उतरती कळा लागली. आम आदमी पक्षाच्या बाबतीतही तेच घडत आहे. इतिहासाची पाने चाळता, आपल्याकडे अशाप्रकारे अनुभव असूनही भारतीय नागरीक तीच चूक पुन्हा पुन्हा करतात. याचे कारण म्हणजे, देशातील पढतमुर्खतेची पुनरावृत्ती आणि एखाद्या अवतारी पुरूषाची वाट पाहण्याची वृत्ती. मग हा अवतारीपुरूष कधी जयप्रकाशजींच्या रूपाने, कधी मोदींच्या रूपाने तर केजरीवालांच्या रूपात त्यांना दिसतो.
या सर्व प्रक्रियेत सत्तेचं विकेंद्रीकरण होत असलं तरी, मुख्य समस्येवर मात्र इलाज होत नाही. जनता पार्टीला लोकांनी निवडून दिले होते. तरीही ते सरकार चालविण्यास, भ्रष्टाचार, महागाई कमी करण्यास सपशेल  नालायक ठरले होते. जनता पार्टीच्या ‘भ्रष्टाचारमुक्त भारत’, ‘महागाईमुक्त भारत’ या तात्कालीक प्रेरणेच्या प्रयोगामुळे त्याचे दीर्घकालीन दुष्परिणाम राष्ट्राला भोगावे लागले. कारण त्यानंतर पुढची अनेक वर्षे देशाच्या केंद्रीय राजकारणात कॉंग्रेसचा अंमल राहिला. जनता पक्षाच्या फसलेल्या प्रयोगामुळे भारतीयांची मतदानाबाबतची नकारात्मक मानसिकता तयार झाल्याचं पाहायलं मिळतं. नकारात्मक मानसिकतेमुळे लोकशाहीतील सत्तेच्या विकेंद्रीकरणाची प्रक्रिया मंदावली. ती इतकी मंदावली की, थेट 1999 सालीच देशात खर्‍याअर्थी सत्तांतर झाले. आम आदमी पक्षाच्यारूपाने आजही त्याचीच पुनरावृत्ती होताना दिसत आहे. मात्र ही पुनरावृत्ती मजबूत लोकशाहीसाठी घातक आहे.
 

या प्रकारच्या प्रयोगात नैतिकतेचा टेंबा मिरवणारे अनेक नेते येतात. मसीहा येण्याच्या दिशेने आशाळभूत नजरा लावून बसलेल्या जनतेला ‘आप’ली स्वप्ने विकतात आणि इतिहासाच्या पानात कंलकित होऊन राहतात. जनता मात्र पुन्हा एकदा नवा मसीहा येण्याच्या खोट्या आशेवर  राहते. जनता पार्टी, आम आदमी पार्टी या नामसंकल्पनासाधर्म्य असलेल्या संघटना फुटण्यामागे एकच कारण असते, ते म्हणजे व्यक्तिगत प्रतिमा उंचावून लोकशाहीरूपी हुकुमशहा बनण्याची. केजरीवाल आणि त्यांच्या आम आदमी पक्षाची आजची स्थिती पाहून गीतकार जगदीश खेबूडकर यांनी लिहिलेल्या आणि सुधीर फडके यांनी गायलेल्या एका गाण्याच्या ओळी आठवतात...
स्वार्थ जणू भिंतीवरचा आरसा बिलोरी
‘आप‘लीच प्रतिमा होते ‘आप’लीच वैरी
घडोघडी आपराधांचा तोल सावरावा...

सागर सुरवसे,

उपसंपादक, 'चपराक', पुणे 

९७६९ १७९ ८२३ /  ९६६५ ८९९ ८२३

Follow On Twitter: @sagarsuravase

 

अधिक वाचा

दुर्मीळ हस्तलिखिते देशाबाहेर नको: बाबासाहेब पुरंदरे

इतिहास आणि वाद हा भारतात नवा नाही. या आधी अनेकदा इतिहासावरून वादंग निर्माण झालेले आहेत. त्यात आता आणखी एक भर पडली आहे ती ‘तारीफ-ई-हुसेनशाही’ या दुर्मीळ हस्तलिखिताच्या परदेशवारीवरून. न्यूयॉर्क मधील मेट्रोपॉलिटन म्युझिअम येथे होणार्‍या ‘दख्खन आर्ट’ या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील प्रदर्शनात ‘तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हे मुळ हस्तलिखित ठेवण्यात येणार आहे. मात्र ही हस्तलिखितं देशाबाहेर पाठविण्याबाबत शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे आणि इतिहास संशोधक निनाद बेडेकर यांंनी आक्षेप घेत विरोध दर्शवला आहे.
‘‘आपल्या दुर्मीळ ऐतिहासिक वस्तू आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनात जात असतील तर त्यामुळे देशाचा लौकिक वाढण्यास मदतच होईल. जर आपल्याकडे मौल्यवान वस्तू आहेत तर मग त्या बाहेर पाठविण्यात गैर ते काय?’’ असा सवाल इतिहास संशोधक मंडळाचे सचिव श्री. मा. भावे यांनी केला आहे. एप्रिल ते जुलै असे चार महिने हे प्रदर्शन सुरू असणार आहे. शिवाय यात हैद्राबादपासून ते चेन्नईपर्यंतच्या विविध संग्रहातील ऐतिहासिक वस्तू या प्रदर्शनात जात आहेत, तर मग महाराष्ट्रातील वस्तू तिथे गेल्यास हरकत काय? शिवाय भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाने या हस्तलिखिताचं मुल्यांकन करून त्याचा विमाही उतरविला आहे. त्यामुळे ही हस्तलिखितं न्यूयॉर्कला पाठविण्यास हरकत नसल्याची भूमिका भावे यांनी घेतली आहे.
याप्रकरणी ‘साप्ताहिक चपराक’ने शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे आणि इतिहास संशोधक मंडळाचे सचिव श्री. मा. भावे यांच्याशी सागर सुरवसे यांनी केलेली बातचीत.

शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे

प्रश्‍न: बाबासाहेब, ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हा दस्तऐवज न्यूयॉर्क येथे होणार्‍या प्रदर्शनात पाठविण्यास तुमचा विरोध का? 
उत्तर : ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हे हस्तलिखित अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. तो मलाच नव्हे तर प्रत्येक अभ्यासकाला महत्त्वाचा वाटतो. ते हस्तलिखित अत्यंत दुर्मीळ आहे आणि त्यात 12 चित्रं आहेत. या हस्तलिखिताची किंमत पैशात होईल मात्र अभ्यासाच्या बाबतीत त्याची किंमतच होणार नाही. ते अमूल्य आहे. त्यामुळं आमचं म्हणणं आहे की, तुम्ही हा दस्तऐवज खरंच सुखरूप नेणार आणि परत आणणार आहात का? खरं म्हणजे त्याला विरोध करण्याचं कारण नाही. लोकांनी ते पहावं हीच तुमची इच्छा आहे ना? मग ज्यांना हे खरंच पहावयाची इच्छा आहे त्यांनी इथे भारतात, पुण्यात यावं. भारत इतिहास संशोधक मंडळात यावं. त्यांना ते नक्की पहायला मिळेल. मात्र ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हे हस्तलिखित आम्ही दहाहजार मैल पाठवायचं! मग ते सुखरूप भारतात परत येईल याची हमी कोण देणार? आपल्याकडे एकतर प्रचंड अव्यवस्था आणि अनास्था आहे. त्याचं महत्त्वच लोकांना कळत नाही.

प्रश्‍न: बाबासाहेब त्याचं महत्त्व काय आहे?उत्तर : चॉंदबीबी नावाची इतिहासातील एक अतिशय महत्त्वाची आणि धाडसी  महिला होती. तिचे वडील हुसेन शहा. त्यांच्याबद्दलची तारीफ, कौतुक म्हणजे हे ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हे पुस्तक. 1565-66 मध्ये हा ग्रंथ  लिहिण्यात आला आहे. तो हस्तलिखित आहे. जिजाऊ साहेबांच्या आधी नगरमध्ये ही चॉंदबीबी होऊन गेली. तीने दिल्लीचा मोघलशाहीतला राजा अकबराशी झुंज दिली. या झुंजीत चॉंंदबीबीचा दोन वेळा जय झाला. तिसर्‍यांदा मात्र ती मारली गेली. वास्तविक पाहता तिचा मृत्यू नेमका कसा झाला हे माहिती नाही, परंतु तिला काही फितुरांनी ऍसीड म्हणजे एच2एसओ4 त्याला आपण सल्फ्युरीक ऍसीड असं म्हणतो, त्या सल्फ्युरीक ऍसीडमध्ये टाकलं. काहींचं म्हणणं आहे की तिने उडी मारली, आत्महत्या केली. तिचा इतिहास हा प्रचंड प्रेरणादायी आहे. तिच्यावर एक संशोधन व्हायला हवं. काही पुस्तकं आहेत तिच्या कारकिर्दीवर, पण तरीही ते पुरेसे नाहीत. वास्तविक पाहता तिचा या पुस्तकाशी फारसा संबंध नसला तरी ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ तिच्या वडिलांवरचे म्हणजे हुसेन निजाम शहा यांची तारीफ, प्रशंसा करणारे हे पुस्तक आहे.
असे हे पुस्तक तुम्ही दूर नेता आहात. म्हणजे एकुलत्या एक मुलाला उत्तर ध्रुवावर पाठवल्यानंतर आईला जशी भीती वाटते तशी भीती या ग्रंथाबाबत आम्हाला वाटते.
प्रश्‍न: असं असलं तरी यामध्ये नक्की कोणत्या प्रकारचे धोके संभवतात? उत्तर : हे प्रदर्शन आतंरराष्ट्रीय पातळीवरचं आहे. ते लोक किरकोळ नाहीत. ते लोक चांगले आहेत. मात्र ते लोक खरंच या हस्तलिखिताची दक्षता घेतील का आणि सुरक्षिततेची हमी देतील का? त्याचा नुसता विमा उतरवणं हा मार्ग नाही. विमा उतरविल्यावर पैसे मिळतील मात्र त्या हस्तलिखिताला काही झालं तर तो ग्रंथ परत मिळणार नाही. तरीही आमचं असं म्हणणं आहे की, त्या ग्रंथाच्या फोटो कॉपी करून द्याव्यात. आपल्याकडे त्या आहेत. हा ग्रंथ परदेशात पाठवायला इतिहास संशोधक मंडळाच्या पदाधिकार्‍यांना भीती नाही वाटत, मात्र आम्हाला त्याची भीती वाटते. ते दिलं आणि हरवलं तर कोण जबाबदार? राजकारणामध्ये काय वाट्टेल ते होतं. तसं जर झालं तर? आपल्या भारतातून अनंत वस्तू गेलेल्या आहेत. काही वेगवेगळ्या मार्गाने गेल्या आहेत. शिवरायांची जगदंबा तलवार गेलीच ना लंडनला!

प्रश्‍न: शिवरायांची तलवार लंडनमध्ये नक्की कशी गेली?उत्तर : शिवरायांची जी तलवार आहे ती लंडनला आहे. अर्थात ती काही पहायला किंवा प्रदर्शनासाठी नव्हती नेली. त्यांनी धूर्तपणाने ती तलवार कोल्हापूरचे चौथे शिवाजी महाराज यांच्याकडून त्या इंग्लंडच्या राजाला भेट म्हणून देववली. ही गोष्ट 1875 सालची आहे. त्या तलवारीचं नाव जगदंबा असं आहे, भवानी तलवार असे नाही. ती तलवार शिवाजी महाराजांची आहे. ती अतिशय मौल्यवान अशी तलवार आहे, मात्र आज ती आपली नाही. महाराजांबद्दलची आपली भावना सगळ्यांनाच माहिती आहे. महाराज म्हणजे आपल्यासाठी दुसरे देवच आहेत. मात्र आपल्या देवाची तलवार लंडनमध्ये आहे. ती तलवार आपल्याला आज परत मिळत नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे आपला कोहिनूर हिरा. तोही असाच गेला. कोहिनूर जेव्हा भारताने परत मागितला तेव्हा विन्स्टन चर्चिलने सांगितलं होतकी, ‘‘तो हिरा तुमचा आहे. तुम्हाला द्यायचा असं आमचं ठरलं आहे. फक्त तो पाकिस्तानही मागतंय आणि तुम्हीही मागताय. आता कोणी घ्यायचा हे तुम्हीच ठरवा. आम्ही देतो.’’ त्यामुळे आजतागायत तो हिरा भारतात आला नाही. लंडनमध्ये नऊ पौंडाचं तिकिट काढून पहायला मात्र मिळतो. त्याप्रमाणेच याचं झालं तर? म्हणजे एक एक गोष्ट आम्ही गमावत बसायचं आणि नंतर रडत बसायचं का? अशा किती गोष्टी आमच्या गेल्या आहेत?
एक धक्कादायक गोष्ट आपल्याला पहायला मिळते ती म्हणजे, स्वातंत्र्यपूर्व काळात लॉर्ड मिंटो नावाचा एक व्हायसरॉय भारतात होता. त्याच्या कारकिर्दीमध्ये ताजमहलचा लिलाव होणार होता. सुदैवानं तो रद्द झाला म्हणून ताजमहल टिकला आणि जगातलं एक आश्‍चर्य म्हणून तो आज राहिला आहे. ताजमहलचा लिलाव ही कल्पनाच किती विक्षिप्त आहे? खरं तर ही गोष्ट खरीच वाटणार नाही, पण ही खरी आहे.

प्रश्‍न: मात्र बाबासाहेब, इतिहास मंडळाचे पदाधिकारी सांगत आहेत की, मागे एकदा दिल्लीत झालेल्या प्रदर्शनात युरोपमधून एक ममी भारतात आणला होता. भारत सरकारने त्याचा 500 कोटींचा विमा उतरवला होता. मग आपल्या वस्तू तिकडे जाण्यात अडचण काय? उत्तर : माझं असं स्पष्ट मत आहे की, त्या वस्तुंची किंमत रूपयात करूच नका! त्याची किंमत आहे ती भावनेत आहे. कितीही कोटी पैसे घातले तरी त्याची किंमत भरून निघणार नाही. चॉंदबीबीसारख्या एका राष्ट्रीय पातळीवरच्या महिलेच्या वडिलांचं ते चरित्र आहे. पर्शीयन भाषेतला हस्तलिखित मजकूर त्यात आहे. याशिवाय तालकोटच्या लढाईची निजाम शैलीतल्या 12 चित्रांचा समावेशही त्यात आहे. या हस्तलिखितांचा 1925 साली म्हणजे ब्रिटिशकाळात दहा हजार रूपयांचा विमा उतरवलेला आहे. त्यानंतर त्याचा विमा उतरवलेला नाही. मी त्यावेळी तीन वर्षांचा होतो.

प्रश्‍न: असं सगळं असेल तर मग इतिहास संशोधक मंडळाचे पदाधिकारी हे हस्तलिखित परदेशात पाठविण्याचा हट्ट का धरत आहेत?उत्तर : त्यांचं म्हणणं आहे की, जगातील लोक ते पाहतील. त्यांच्या त्या पाठविण्यामागच्या भावना चांगल्या आहेत. वाईट काहीच नाही. त्याबाबत आम्ही असहमत असायचं काहीच कारण नाही. आम्हाला एकच भीती वाटते ती म्हणजे, सुखरूप जाईल का आणि सुखरूप येईल का? 500 कोटीच्या विम्याला आम्ही किंमत देत नाही. आम्हाला खात्री हवी आहे. देणार आहात का?

प्रश्‍न: मंडळाच्या पदाधिकार्‍यांचा मतप्रवाह असा आहे की, हा प्रस्ताव केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्रालयाकडून आलेला आहे. त्यात आम्ही फारसा हस्तक्षेप करू शकत नाही? उत्तर : आम्ही आमचं सांगण्याचं कर्तव्य केलं. आमची भीती व्यक्तकेली. तो ग्रंथ लोकांनी पहावा असं आम्हालाही वाटतं. तो जगात कोठेही ठेवावा, विरोधाचं आमचं काहीही कारण नाही. मात्र आम्हाला एकच भीती वाटते ती म्हणजे हरवला तर? भारतात अशाप्रकारच्या वस्तू हरविण्याची पद्धत फार जुनी आहे. हे हरवलं आणि ते नेलं असं सगळं फार जुनं आहे. तरीही ते बाहेर जाण्यास आमचा विरोध नाही, मात्र ती सुखरूप जाणार आणि सुखरूप येणार का? याची हमी ते देणार का? अबक अमुक अमुक एकजण खात्री देत आहेत, ते कोण आहेत? ते नागरिक आहेत. त्यांच्या हमी देण्याला काय ताकत आहे? मतभेद फक्त एवढाच आहे की, सुखरूप जाणार का आणि सुखरूप येणार का? खात्री कोण देणार बस एवढंच! बाकी काही म्हणणं नाही. चांगल्या गोष्टीला का म्हणून विरोध करायचा? तिकडे नेण्याचा हेतू चांगला आहे. फक्त प्रश्‍न सुरक्षेचा आहे.

प्रश्‍न: बाबासाहेब, मग तसं तर कोणीच याबाबतची हमी देणार नाही!  उत्तर : मग नेऊ नका ना! आमचे आत्तापर्यंतचे जे अनुभव आहेत ते काही फार चांगले नाहीत.

प्रश्‍न: यापूर्वी प्रदर्शनासाठी म्हणून अशाप्रकारे कोणती ऐतिहासिक वस्तू परदेशात नेण्यात आली आहे का?उत्तर : अशा प्रकारच्या वस्तू परदेशात नेल्या की नाही याची यादी मला देता येणार नाही, पण आमच्या कोणकोणत्या वस्तू त्यांच्याकडे आहेत याची यादी मला सांगता येईल. आमची जगदंबा तलवार, कोहिनूर हिरा, गुरूगोविंद सिंग यांची हत्यारंही त्यांच्याकडे आहेत. म्हणजे जे मोलाचं आहे ते तिकडे आणि आम्ही फक्तगल्लीबोळात ‘शिवाजी महाराज की जय’ एवढ्याच घोषणा देत बसतो.

प्रश्‍न: शिवरायांची तलवार मिळवण्यासाठी आम्ही काही प्रयत्न केले का? उत्तर : कुठे काय प्रयत्न केले? काही नाही झालेले आणि जेव्हा कोणी असा प्रयत्न केला तेव्हा त्यांनी (ब्रिटिशांनी) चोख अशी उत्तरं दिली की, तुम्हाला काही बोलताच आलं नाही. खूप धूर्त आहेत ते लोक. बाकी आमचा याला बिलकूल विरोध तर नाही. अडाणी विरोध तर बिलकूल नाही. काहींचा अडाणी विरोध असतो. आम्हाला त्याची भीती वाटते हे चक्क त्याचं खरं कारण आहे. आपल्या असंख्य वस्तू त्यांनी नेल्या आहेत.  मी स्वत: त्या ब्रिटिश म्युझिअममध्ये पाहिल्या आहेत. 

----------- 

बाबासाहेब जुन्या जमान्यातले : श्री. मा. भावे

(इतिहास संशोधक मंडळाचे सचिव श्री. मा. भावे यांच्याशी बातचीत…)

प्रश्‍न: ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हा ग्रंथ परदेशात जाऊ नये असं पत्र बाबासाहेबांनी पाठवलं आहे. मात्र आपण ते परदेशात नेण्यासाठी आग्रही आहात? उत्तर : नाही. ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हे न्यूयॉर्कला जावं असंही नाही आणि जाऊ नये असंही आमचं म्हणणं नाही. आमच्याकडे त्या मेट्रोपॉलिटन म्युझिअमकडून मागणी आहे. तुमच्याकडे ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हे पुस्तक आहे, आम्ही एप्रिलपासून जुलैपर्यंत ’दक्षिणी कला’ या विषयाचं प्रदर्शन न्यूयॉर्कच्या मेट्रोपॉलिटन म्युझिअममध्ये ठेवू इच्छितो. तुमच्याकडे हे अतिशय उत्तम प्रकारचं कलेचं पुस्तक आहे. त्यात हस्तलिखित आहे, त्यात 12 चित्रं आहेत. तेव्हा ते तुम्ही आमच्याकडे पाठवा. त्यानंतर आम्ही पाठविण्यासाठी भारत सरकारच्या सांस्कृतिक खात्याशी एमओयु केलेला आहे. सांस्कृतिक खात्याने ह्या सर्व वस्तू गोळा करून न्यूयॉर्कमध्ये पाठवायच्या आणि परत आणायच्या ही जबाबदारी घेतलेली आहे. सांस्कृतिक खात्याने हे सगळं काम दिल्लीच्या नॅशनल म्युझिअमकडे म्हणजे सरकारच्या अखत्यारितल्या सरकारकडे हे काम सोपवलं. त्यांच्याकडून आम्हाला पत्र आलं की, तुम्ही ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’ हा ग्रंथ पाठवायला तयार आहात का? आम्ही म्हटलं पाठवू. एवढाच यातला भाग आहे.
आमचं म्हणणं असं आहे की, आमच्याकडे जर अशी एक अजोड कलाकृती आहे. तर ती जगभरात पाठवायला काय हरकत आहे? जगभरात जी प्रदर्शनं भरतात ती अशीच भरतात ना? जगभरातून त्या वस्तू येत असतात, मग त्यात आपल्या वस्तू गेल्या तर काय बिघडलं? मुंबईतील प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझिअममध्ये 2 वर्षापूर्वी इजिप्शीयन संस्कृतीचं प्रदर्शन भरलं होतं. तेव्हा अमेरिकेतून, युरोपमधून ममीज आणल्या होत्या. त्यामुळे आपणही त्या पाठवायला काही हरकत नाही, असं आमचं मत झाल्यामुळे आम्ही त्या पाठवायचं ठरवलं. म्हणजे आम्ही त्यांच्याकडे गेलो नाही तर तेच आमच्याकडे आले आणि आम्हालाही त्यात काही गैर वाटलं नाही.
बाबासाहेबांचं म्हणणं असं आहे की, ह्या अजोड कलाकृती आहेत. त्या पाठविणं धोक्याचं आहे आणि तो धोका इतिहास संशोधक मंडळानं पत्करू नये! हेही मत असू शकतं ना!! ठीकच आहे. त्यांना तसं वाटत असेल. आम्हाला असं वाटतं, कारण आम्ही त्यांच्यापेक्षा थोडे आधुनिक असल्यामुळे! ते पाठवायला काही हरकच नाही. आता तुम्ही जर असं म्हणायला लागलात की विमान पडणार आहे, म्हणून विमानातनं जाऊ नये, असं कधी चालतं का? पण जुन्या लोकांना तसं वाटत राहतं. आम्हाला असं वाटतं की काही हरकत नाही. अर्थात आम्ही उद्या त्याच्यावर निर्णय घेणार आहोत. यात आमचा कोणत्याही प्रकारचा स्वार्थ नाही. लोकाना जर वाटत असेल की नको पाठवायला तर नाही पाठवत. आमच्या मध्यावधी समितीचा कोणत्याही प्रकारचा स्वार्थ त्यात नाही. 

प्रश्‍न: बाबासाहेब म्हणत आहेत की, माझा याबाबतचा अनुभव वाईट आहे. त्यामुळे हे पाठवायला नको? 

 उत्तर : बरोबर आहे की! त्यांचा अनुभव वाईट असेल. मात्र या प्रकरणात हिंदुस्थान सरकार मध्यस्थ आहे. म्हणजे आपण थेट मेट्रोपॉलिटन म्युझिअमशी व्यवहार करत नाही आहोत. हा सर्व व्यवहार सरकारच्या माध्यमातून होतोय. आता आपलाच आपल्या सरकारवर विश्‍वास बसत नसेल तर मग काय करायचं? 

प्रश्‍न: मात्र तरीही याची हमी कोण घेणार असा बाबासाहेबांचा सवाल आहे? 

 उत्तर : बरोबर आहे, याची हमी कोणीच घेणार नाही, पण तरीही मग आपण आपल्या वस्तू जगासमोर आणायला नकोत का? एवढाच केवळ आमचा हेतू आहे. 

प्रश्‍न: बाबासाहेबांची एक सूचना आहे की, ती मूळ प्रत पाठविण्याऐवजी त्याच्या स्कॅन केलेल्या कॉपीज तेथे पाठवाव्यात?उत्तर : स्कॅन कॉपी पाठवायला काही हरकत नाही, मात्र त्याला अर्थच नाही. जी मुळ प्रत आहे तीच महत्त्वाची आहे. आमच्याकडे त्या ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’च्या सात-आठ स्कॅन कॉपीज आहेत. सीडीसुद्धा आहे. परंतु प्रदर्शनासाठी मूळ वस्तू महत्त्वाची आहे.  लता मंगेशकर वगैरे यांच्या गाण्याच्या सीडीज आहेतच की, पण तरीही त्या स्वत: लंडनला जाऊन का कार्यक्रम करतात? त्यामुळे एखादी वस्तू किंवा व्यक्ती प्रत्यक्ष असणं याला वेगळं महत्त्व आहे. 

प्रश्‍न: बाबासाहेबही म्हणतात की, तुमचा उद्देश पवित्रच आहे पण तरीही त्यांना भीती आहे?उत्तर : वास्तविक पाहता, बाबासाहेबांची भीती ही खरीच आहे, पण त्यातून उत्तर काय काढायचं हा मुद्दा आहे. त्यामुळे उद्या आमच्या मध्यावधी समितीत याबाबत निर्णय होईल. 

प्रश्‍न: तुमची समिती नेमकी कशी आहे? त्यात कोणकोण पदाधिकारी आहेत?उत्तर : आमची पाचजणांची मध्यावधी समिती आहे. त्यात प्रा. उत्तम बाजीराव भाईटे हे अध्यक्ष, मी स्वत: सचिव, चंद्रशेखर हरी जोशी खजिनदार, प्रा. प्रसन्नकुमार अकलूजकर आणि ऍड. महिंद्र कोठारी असे पाचजण आहोत. तर आम्ही पाचजणांनी हा एकमताने निर्णय घेतला होता की आपण ते पाठवूयात! पण बाबासाहेबांच्या सांगण्यावरून आम्ही उद्या पुन्हा एकदा विचार करतोय, काय करायचे ते.   

प्रश्‍न: त्या प्रदर्शनात साधारणपणे भारतातील कोणकोणत्या राज्यातून आणि कोणत्या वस्तू जाणार आहेत?उत्तर : भारतातील अनेक राज्यातील दुर्मीळ वस्तू जाणार आहेत. हैद्राबादमधल्या संग्रहालयातून, कर्नाटकातल्या संग्रहालयातीलही वस्तू जाणार आहेत.

प्रश्‍न: ’तारीफ-ई-हुसेनशाही’चं महत्त्व काय आहे? उत्तर :  त्याचं महत्त्व म्हणजे, त्यात बारा चित्रं आहेत. साधारण 1671 सालचं ते पुस्तक आहे. ती पुस्तकं थोडीशी विटली आहेत, पण अजूनही ती उत्तम प्रकारची आहेत. त्यात खास म्हणजे, दक्षिणी शैलीची ती चित्रं आहेत. मुसलमान शैलीतली ती नाहीत. 

प्रश्‍न: आपल्या बोलण्यावरून वाटतं आहे की, आपण ती हस्तलिखितं न्यूयॉर्कला पाठवणारच?उत्तर :  नाही, मी सांगितल्याप्रमाणे, आमच्या मध्यावधी समितीची उद्या बैठक होणार, त्यात सर्वांना ते मान्य झालं तर पाठवणार, नाहीतर नाही.

सागर सुरवसे,

उपसंपादक, 'चपराक', पुणे 

९७६९१७९८२३ 

Follow On Twitter: @sagarsuravase

अधिक वाचा

भाषेबाबत पुणे महापालिकेची उदासीनता!

पुणे महानगरपालिका

मराठी भाषा वृद्धींगत होण्यासाठी, तिचा प्रचार प्रसार होण्यासाठी पुणे महानगरपालिकेने मराठी भाषा संवर्धन समितीची स्थापना केली. जगभरातील ही एकमेव महापालिका आहे, जिने मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी अशाप्रकारची समिती स्थापन केली आहे. मात्र इथेही नेत्यांनी आणि पालिका आयुक्तांनी आरंभशूरपणाचे दर्शन घडवत या समितीला कोमेजून टाकण्याचा घाट घातला आहे की काय अशी स्थिती निर्माण झाली आहे.

महापौर दत्तात्रेय धनकवडे 

पालिका आयुक्त कुणाल कुमार 

सभागृह नेते सुभाष जगताप यांनी सादर केलेल्या प्रस्तावानुसार 2012 साली या मराठी भाषा संवर्धन समितीची स्थापना करण्यात आली. महापौर हे या समितीचे पदसिद्ध अध्यक्ष आहेत. याशिवाय सर्वपक्षाचे गटनेते, वैधानिक समितीचे अध्यक्ष, शिक्षण मंडळाचे अध्यक्ष, उच्च माध्यमिक, प्राथमिक शिक्षणाधिकारी अशा प्रशासकीय विभागातील मंडळींना या समितीचे सदस्यत्व देण्यात आले. याशिवाय नऊ अशासकीय व्यक्तिंचीही यात निवड करण्यात आली. अखिल भारतीय साहित्य महामंडळाच्या अध्यक्षा डॉ. माधवी वैद्य, ज्येष्ठ साहित्यिक आणि शिक्षणतज्ज्ञ न. म. जोशी, पुणे विद्यापीठाचे मराठी भाषा विभाग प्रमुख अविनाश सांगोलेकर, महात्मा फुले अध्यासन विभागाचे प्रमुख प्रा. हरी नरके, समर्थ मराठी प्रतिष्ठानचे अनिल गोरे उर्फ मराठी काका, प्राचार्य श्याम भुर्के, संजय भगत, गझलकार प्रदीप निफाडकर, सुधीर नारखेडे यांचा यामध्ये समावेश आहे.
समितीची स्थापना झाल्यानंतर पहिल्या वर्षी म्हणजे 2012-13 साली समितीसाठी 2 लाखांची तरतूद करण्यात आली. त्याच्या पुढील वर्षी 2013-14 साली 10 लाखांची तरतूद करण्यात आली होती. मात्र दोन्हीही वर्षात मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी कोणताही विशेष उपक्रम राबविण्यात आला नाही. 2013-14 साली केवळ पुस्तक प्रदर्शन हा एकमेव अपयशी उपक्रम राबविण्यात आला. तो प्रयोग अपयशी होण्यासाठी पालिका प्रशासनच जबाबदार असल्याचं पहायला मिळालं. यंदाच्या वर्षीही चालू अर्थसंकल्पात या समितीसाठी 65 लाख रूपयांची तरतूद करण्यात आली आहे. मात्र यावर्षीही प्रशासनाची तीच उदासीनता पहायला मिळत आहे. कारण या 65 लाखापैकी केवळ 2 लाख रूपयेच मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी खर्च करण्यात आले आहेत.
याशिवाय मराठी भाषेतील सात प्रकारच्या साहित्याला 25 हजार रूपयांचे बक्षीस देण्याचे बैठकीत ठरले असूनही अद्याप त्याबाबत कोणतेही ठोस पाऊल उचलल्याचं पहायला मिळत नाही. मराठी भाषा संवर्धन समितीबाबत प्रशासनाचा आणखी एक अनास्थेचा कळस म्हणजे पालिका आयुक्त कुणाल कुमार यांनी अद्याप समितीच्या एकाही बैठकीला हजेरी लावलेली नाही. याशिवाय समितीसाठी स्वतंत्र अधिकारी नेमणे, स्वतंत्र कर्मचारी नेमण्याची तरतूद करण्यात आलेली आहे, मात्र त्याबाबतही कोणतीच ठोस भूमिका पालिका प्रशासन व महापौर यांनी घेतलेली नाही. त्यामुळे एकीकडे मराठीला अभिजात दर्जा देण्याची मागणी केली जात आहे. समाजमाध्यमातून त्यासाठी मोठी चळवळ उभारली जात आहे. मात्र पुणे पालिकेकडून यासाठी कोणतेही ठोस काम केले जात नाही. वास्तविक पाहता भाषेच्या संवर्धनासाठी या प्रकारची समिती स्थापन करणारी पुणे मनपा ही जगातील एकमेव महापालिका आहे. याचा मोठा गवगवा करून मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी पुणे महापालिकेने ठोस काम करून जगाला आदर्श देण्याची हीच तर खरी वेळ आहे.
सागर सुरवसे 
9769179823
Follow On Twitter : @sagarsurawase 
Google +Sagar Surawase 
Email: sagar.suravase@gmail.com

अधिक वाचा

हे आहेत दाभोलकर, पानसरेंचे मारेकरी!

’संयम बाळगतो म्हणजे गांडुची औलाद समजू नका. याचा बदला घेतल्याशिवाय राहणार नाही. लाल सलाम!’ गोविंदराव पानसरे यांच्या मृत्युची बातमी आल्यानंतर माझ्या एका जबाबदार पत्रकारमित्राची ही पहिली प्रतिक्रिया. गोविंदरावांची हत्या कुणी केली याचा तपास भविष्यात लागेल. मात्र, गोविंदरावांच्या विचारांची, तत्त्वांची हत्या करणारा मात्र माझा मित्रच निघाला. तसा तो एकटाच आहे असे म्हणायचे कारण नाही. त्यासारखे शेकडो तथाकथित पुरोगामी कार्यकर्ते राज्यभरात आहेत. काही तर संपादक, वकील, उद्योजक व लेखकसुद्धा आहेत.

याशिवाय माझे आणखी काही पुरोगामी मित्र आहेत. त्यांच्याही प्रतिक्रिया इथे सांगणे क्रमप्राप्त ठरते.

- ’हरामखोरांनो, गोळ्या घालून विचार संपत नसतो, हे गांधी हत्येनंतरही तुमच्या लक्षात आले नाही. गांधी, दाभोलकर आणि आता पानसरे सरांची हत्या. आम्ही या विचारांचे सच्चे वारसदार आहोत. तुमच्या गोळ्यांना भीक घालत नाहीत. ही लढाई आम्ही अर्धी सोडणार नाही, कॉम्रेड!’

- ’खरा शिवाजी घराघरांत पोहचवणे गरजेचे आणि नथुरामाच्या अवलादींशी लढा देणे हाच एकमेव पर्याय!’
- ’ज्या धर्मासाठी किंवा धर्माच्या नावाखाली 82 वर्षांच्या व्यक्तिची हत्या होते, व्यक्त होण्याचा सोडा जगण्याचाच हक्क, अधिकार हिरावला जातो, तो धर्म सहनशील कसा असू शकतो? अशा धर्माचा त्याग केलाच पाहिजे.’

वरील उपटसुंभांच्या प्रतिक्रियांचा सूर असा आहे की, ही हत्या हिंदुत्त्ववादी संघटनेतील कार्यकर्त्यांनी केली आहे. प्रत्यक्षात मात्र याबाबत कोणताही पुरावा किंवा सुगावा कुणाकडेच नाही. वरील आरोपांमुळे डॉ. दाभोलकरांची हत्या कुणी केली हे कळत नाही, परंतु त्यांच्या विचारांची हत्या करणारे मात्र त्यांचे तथाकथीत अनुयायीच आहेत. कारण, डॉ. दाभोलकरांनी अंधश्रद्धा त्यागण्याचा अट्टाहास धरला होता. त्यांनी अनेकांचा भोंदूपणादेखील पुराव्यानिशी उघड करून दाखवला होता. मात्र, आज त्यांचेच अनुयायी म्हणवून घेणारे उपटसुंभ कोणत्याही पुराव्याअभावी दाभोलकर आणि पानसरे यांची हत्या हिंदुत्त्ववादी संघटनेतील लोकांनी केली, अशी अंधश्रद्धा बाळगून आहेत. महापुरूषांचा किंवा विचारपुरूषांचा पराभव त्यांचे अनुयायीच करतात हे पुन्हा एकदा दिसून येत आहे.

याठिकाणी आणखी एक गोष्ट लक्षात घेणे गरजेचे आहे. ती म्हणजे, गांधींनंतर दाभोलकर, पानसरे यांचा क्रम लावणे. वस्तुस्थिती पाहिली तर, महात्मा गांधी हे देवाला मानत होते; दाभोलकर, पानसरे मात्र ते मानत नव्हते. त्यामुळे त्यांची हत्या त्याच विचाराच्या कार्यकर्त्यांनी केली असे म्हणणे विरोधाभासाचे ठरते. 1999 च्या एनडीए सरकारची आघाडी ही कॉमन मिनीमम प्रोग्रॅमवर आधारित होती. त्याप्रमाणे केवळ अहिंसा या कॉमन मिनीमम विचारांवर गांधी-दाभोलकर-पानसरे यांचा वारसा आहे. राहता राहिला प्रश्‍न गांधी हत्येचा. नथुराम गोडसेने बापूंना मारले ते शेकडो कार्यकर्त्यांसमोर. मात्र दाभोलकर, पानसरे यांची हत्या करणारे मारेकरी अज्ञात आहेत. त्यांनी असा कोणताही पुरावा सोडलेला नाही की आम्ही अमुक अमुक एका विचाराचे आहोत. त्यामुळे दाभोलकर किंवा पानसरे यांची हत्या हिंदुत्वावाद्यांनी केली हा एक जावईशोध म्हणावा लागेल.  

हत्या कोणाचीही असो, तिचे समर्थन कदापिही करता येत नाही! मात्र, कोणत्याही सबळ पुराव्याअभावी एखाद्यावर आरोप करणेदेखील गैर आहे. 

याशिवाय आणखी एक प्रतिक्रिया आहे. ही प्रतिक्रिया तर दाभोलकरांना संकुचित करणारी, त्यांना देवत्व बहाल करणारी ठरते,  ती अशी... 

’सोमवार दि. 16 फेब्रुवारी रोजी ज्येष्ठ विचारवंत गोविंद पानसरे यांच्यावर हल्ला झाला. आज रात्री (20 फेब्रुवारी) त्यांचे निधन झाले आहे. दीड वर्षापूर्वी डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांना गोळ्या घालून मारण्यात आले. अजून त्यांचे मारेकरी सापडले नाहीत तोच पानसरे यांच्यावर हल्ला करण्यात आला आणि आता त्यांचे निधन झाले. का मारले या दोघांना? तर ते लोकांना शहाणे करत होते. त्यामुळे हितसंबंधित लोकांनी त्यांची हत्या केली. गांधी मारले, दाभोलकर मारले आणि आता अण्णा. अजून अनेकजण लिस्टवर आहेत. आमचाही कधी नंबर आहे. यात विशेष काही नाही, पण मानवतेच्या शोषणमुक्तीचा लढा आम्ही असाच चालू ठेवू हीच या हुतात्म्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.’

यावर मी त्या जबाबदार अनुयायी पत्रकार मित्राला सांगितले, ’मित्रा, माझ्या माहितीप्रमाणे डॉ. दाभोलकर आणि पानसरे यांच्या मारेकर्‍यांचा अजून तपास लागलेला नाही.’

त्यावर तो म्हणाला, ’आमचा माणूस मारला तरी अजून तुम्हाला काय म्हणायचे आहे?’

मी म्हणालो, ’दाभोलकर, पानसरे हे सर्व समाजाचे होते. त्यांच्यावर कोणीही हक्क प्रस्थापित करू शकत नाही मित्रा.’

तो म्हणाला, ’पुरोगामी म्हणजे आम्ही! या अर्थाने ती आमची माणसे आहेत. एवढे तुला निश्‍चित समजत असेल, असे मला वाटले होते. असो आता ही चर्चा करण्याची वेळ नाही, पण...’

पुढे संवाद संपला, मात्र वरील संवादातून लक्षात येईल की, डॉ. दाभोलकर, पानसरे यांना त्यांच्या अनुयायांनी किती संकुचित केले आहे. याउलट माझे दुसरे मित्र हर्षल लोहकरे आणि त्यांच्या सहकार्‍यांनी गेल्या पाच दिवसापासून पुण्यातील ओंकारेश्‍वर मंदीराजवळील पुलावर बेमुदत उपोषण सुरू केले आहे. हे उपोषणकर्ते मित्र खर्‍याअर्थी दाभोलकर, पानसरे यांच्या विचारांचा वारसा पुढे रेटत आहेत. त्यांच्या कार्यास शुभेच्छा आहेत.

दाभोलकर, पानसरे यांची हत्या करणारे कोण आहेत? ते कोणत्या संघटनेचे, विचारांचे आहेत? ते अद्याप मला माहीत नाहीत, पण त्यांच्या विचारांचे मारेकरी त्यांचे हे प्रतिक्रियावादी अनुयायीच आहेत हे मात्र नक्की.

सागर सुरवसे, पुणे

9769179823

Follow On Twitter- @sagarsurawase 

अधिक वाचा

पवारांची मती, मीडियाची गती आणि मोदींची अधोगती...

 दिल्लीच्या अभूतपूर्व निकालानंतर मोदींची लाट ओसरली असे अनेक अराजकीय विश्‍लेषक सांगत सुटले आहेत. गंमत म्हणजे लोकसभेच्या विजयानंतर हेच विश्‍लेषक मोदींची लाट आहे हे मानायला तयार नव्हते. त्यामुळे त्यांचे विश्‍लेषण कोणत्या प्रतीचे आहे हे लक्षात येते. लेखाचा मूळ विषय आहे मोदींचा बारामती दौरा. विधानसभेच्या प्रचारावेळी मोदींनी बारामतीकरांना आवाहन केले होते की, ’’पवार काका-पुतण्याचे साम्राज्य खालसा करा. बारामतीला गुलामीतून मुक्त करा.’’ मात्र अजून विधानसभा निवडणुकीचा धुरळा खाली बसतो न बसतो तोच मोदींनी त्याच साम्राज्याचे कौतुक सुरू केले आहे. त्यानंतर समाज माध्यमातून (सोशल मीडियावरून) मोदींवर मोठ्या प्रमाणात टीका सुरू झाली. मात्र असं असलं तरी मोदींनी पवारांच्या केलेल्या कौतुकाकडे अनेक अंगांनी पाहावे लागेल.

गेल्या काही दिवसापासून शिवसेना आणि भाजपमधील वाक्युद्ध चांगलेच रंगले आहे. त्यामुळे सेना-भाजपमध्ये फारसं काही अलबेल नाही हे लक्षात येतं. सेनेलाही ते अलबेल रहावे असं वाटत नाही, कारण लवकरच मुंबई महापालिकेच्या निवडणुका येत आहेत. भाजपसोबत महापालिका निवडणुका लढलो तर आपल्याला त्याचा फटका बसणार या असुरक्षिततेतून सेनेची ही खेचाखेची सुरू आहे. तीच गोष्ट भाजपच्या बाबतीत आहे. सेनेवरील आपला लगाम शाबूत ठेवण्यासाठी भाजपला आणखी एका पक्षाची गरज आहेच. त्यामुळे त्यांनी राष्ट्रवादीशी आपला घरोबा राखला आहे. 

याशिवाय मुंबई महापालिकेच्या निवडणुकीत राष्ट्रवादीच्या मदतीने सेनेची मुंबईतील रसद बंद करण्याचा भाजपच्या चाणक्यांचा विचार दिसत आहे. त्यासाठीच हा घरोबा मोदी करत आहेत. विधानसभेचा इतिहास पाहाता ही शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे या सर्व परिप्रेक्षेतून पंतप्रधानांच्या बारामती दौर्‍याकडे पाहिले तर अनेक गोष्टी लक्षात येतात.

मोदींनी बारामती दौर्‍यात पवारांची स्तुती केल्याच्या बातम्या सर्वच माध्यमातून झळकल्या. समाज माध्यमातून तर मोदींवर फारच टीकेची झोड उठवली गेली. ही टीका होणे साहजिक आहे कारण, विधानसभेवेळी मोदींनी राष्ट्रवादीला ’नॅशनल करप्ट पार्टी’ असे संबोधले होते. सत्तेत येताच मोदींनी याच करप्ट पार्टीच्या प्रमुखांवर स्तुती सुमने उधळली. बारामती दौर्‍यात मोदी म्हणाले, ’’ जिथे मती आणि गती असेल तिथे प्रगती असते. आम्ही वेगवेगळ्या पक्षात असलो तरी राजकारणापेक्षा राष्ट्रकारण महत्वाचे मानतो. पक्षापेक्षा देश मोठा आहे.  आमचे मार्ग वेगळे असले तरी विकास हेच आमचे लक्ष्य आहे. सरकार कसं चालवायचं? राज्य आणि केंद्र सरकारमध्ये समन्वय कसा ठेवायचा? या बाबतीत मी पवारांकडून धडे घेत आलो आहे. गुजरातचा मुख्यमंत्री असताना शरद पवार हेच माझे एकमेव दुवा होते. महिन्यातून दोन-तीनवेळा आमचं बोलणं व्हायचं. केंद्रात असताना त्यांनी गुजरातचे अनेक प्रश्‍न सोडवले आहेत.’’ 

मात्र असं असली तरी, ''गेल्या दहा वर्षात जे काम झालं नाही ते काम करण्याची जबाबदारी माझ्यावर असल्याचा'' चिमटाही त्यांनी पवारांना काढला. मोदी पुढे म्हणाले, ’’वाद आणि संवाद हे लोकशाहीचे सौंदर्य आहेत.’’ या सर्व स्तुती सुमनांवरून मोदी राजकारणात वेगळा पायंडा पाडण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे दिसून येत आहे. याचं आणखी एक उदाहरण म्हणजे, केजरीवाल यांच्याकडून सपाटून मार खाल्ल्यानंतरही मोदींनी खुल्या मनाने ट्विटरवरून केजरीवालांचे अभिनंदन केेले. त्यांना भेटीचे आमंत्रण देऊन त्यांची भेट घेतली. मात्र असं असलं तरी भारतीय समाज आजही राजकारणाच्या बाबतीत या गोष्टी मान्य करायला तयार नाही. खरं तर भारतीय समाजासाठी ही एक संधी आहे, राजकारणात समन्वय येऊ देण्याची. कारण जोवर राजकीय नेत्यांमध्ये विकासाच्या बाबतीत एकवाक्यता होत नाही, तोवर देशाचा विकास शक्य नाही. मोदींचे हे राष्ट्रप्रेम, समन्वयाचे राजकारण केवळ मुंबई महापालिका जिंकण्यापूरतं मर्यादीत राहू नये हीच अपेक्षा. अन्यथा लोक म्हणतील, पवारांची मती, मीडियाची गती आणि मोदींची अधोगती...  
(प्रसिद्धी-  सा. चपराक)

सागर सुरवसे

9769179823/ 9665899823
Follow- @sagarsurawase
Email- sagar.suravase@gmail.com

अधिक वाचा

दाभोलकरी मत्सरातून विवेकानंद विचारांचे अपहरण

अतिशय तल्लख बुद्धीमत्तेच्या दत्तप्रसाद दाभोलकर यांनी विवेकानंदांच्या नावावर स्वत:चे विकृत विचार पसरवण्याचा खटाटोप सोलापुरात २४ ते २६ जानेवारी या काळात झालेल्या व्याख्यानमालेतून केला. भंपक आणि खोटारडेपणा करून विवेकानंद विचारांत भेसळ करू पाहणार्‍या दाभोलकर यांना उघडे पाडणारा हा माझा दै. तरुण भारतच्या आसमंत पुरवणीमध्ये प्रकाशित झालेला लेख... 

परिवर्तन अकादमी नावाच्या संस्थेने या व्याख्यानमालेचे आयोजन केले होते. रामकृष्ण मठाने प्रकाशित केलेले स्वामी विवेकानंदांचे समग्र वाङमय हे एकांगी आणि दत्तप्रसाद दाभोलकर यांनी लिहिलेले ‘शोध स्वामी विवेकानंदांचा’ हे एकमात्र पुस्तकच सर्वसमावेशक अशी भूमिका आयोजकांनी पहिल्याच दिवशी घेतली. विवेकानंदांच्या पुस्तकांचा स्टॉल लावण्यास कार्यक्रमस्थळी मज्जाव करण्यात आला. दाभोलकर यांनी तिन्ही दिवस आपल्या व्याख्यानाची पुष्टी करण्यासाठी मठाने प्रकाशित केलेल्या १० खंडाचा आधार घेतला. लोकांना मूळ वाङमयापासून दूर ठेवायचा केविलवाणा प्रयत्न म्हणजे सूर्य उगवू नये म्हणून कोंबडी झाकण्यासारखे झाले. होय, हेच ते स्वयंघोषित पुरोगामी.

 परिवर्तन अकादमी, जमात ए इस्लाम वगैरे संस्थांनी मिळून समविचारी सभा या नावाने अनेक उपक्रम यापूर्वी घेतले आहेत. यावेळी दाभोलकर यांच्या विवेकानंदांवरील व्याख्यानमालेतून इस्लामचा प्रचार होत असताना सभागृहासमोरील मैदानात मोफत कुराण वाटप होणे, संशय गडद करणारे आहे.

२६ जानेवारी रोजी दाभोलकर सोलापुरातल्या व्याख्यानात सांगत होते,‘विवेकानंदांनी इस्लामचा गौरव केला आणि हिंदू धर्माला मूर्ख म्हटले.’दाभोलकर प्रवृत्तीच्या दुर्दैवाने त्याच वेळी देशाच्या राजधानीत अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष सांगत होते, ‘विवेकानंदांनी अमेरिकेला सर्वप्रथम हिंदुत्व आणि योग यांची ओळख करून दिली.’

तीन दिवसांच्या व्याख्यानांतून दाभोलकर यांनी स्वामी विवेकानंदांना आपल्या कल्पनेतील समाजवादी अर्थात हिंदुत्वविरोधक ठरवण्याचा प्रयत्न केला. यासाठी विवेकानंदांच्या तोंडी स्वत:चे विचार घुसडण्याचा प्रमादही दाभोलकर यांनी केला. विवेकानंदांनी आपण समाजवादी असल्याचे सांगितले हे खरेच आहे. 

विवेकानंदांनी हिंदू धर्मातील वाईट रूढींवर प्रहारही केले. ख्रिस्ती आणि इस्लाम धर्मातील चांगल्या बाबींचे कौतुकही केले. हिंदू धर्म अधिकाधिक चांगला व्हावा, हा उद्देश त्यामागे होता. परंतु दाभोलकर यांनी मात्र आपल्या संपूर्ण व्याख्यानातून जाणवेल अशा रीतीने हिंदू धर्मावर टीका आणि इस्लामचा गौरव केला. यासाठी त्यांनी विवेकानंद ग्रंथावली खंड ३ मधील एक संदर्भ दिला. ६ सप्टेंबर १८९३ रोजी विवेकानंद ‘हिंदुस्थानातील मुसलमानी राजवट’ या विषयावर बोलले, असा संदर्भ आहे. काय बोलले याची माहिती उपलब्ध नाही पण दाभोलकरांनी मात्र तर्कट मांडला की, ‘इस्लामी राजवटीचे भारताला योगदान असाच विषय विवेकानंदांनी मांडलेला असला पाहिजे.’

येथे आपण विवेकांनंदांचे इस्लामविषयीचे मत साधार पाहिले पाहिजे, की जे दाभोलकर यांनी दडवले. हिंदूने चांगला हिंदू होण्याचा, मुसलमानाने चांगला मुसलमान होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. हिंदूने मुसलमान किंवा मुसलमानाने हिंदू होण्याची आवश्यकता नाही, असे स्वामी विवेकानंद आवर्जून सांगायचे. याचवेळी तलवारीच्या जोरावर जगाला मुसलमान करणार्‍या प्रवृत्तीवद्दल विवेकानंदांनी हिंदूंना सावधही केले आहे. पासाडेना, कॅलिङ्गोर्निया येथील एका भाषणात स्वामी विवेकानंद म्हणतात, ‘‘प्रत्येक युगात, प्रत्येक राष्ट्रात जे थोर पुरुष आणि स्त्रिया होऊन गेल्या त्यांना आदराने वंदन करा. चैतन्याची - दिव्यत्वाची साक्षात अनुभूती जेव्हा येते तेव्हा मन विशाल होते. सर्वत्र त्या एकाच ईश्वराचे प्रकाशमय दर्शन होऊ लागते. मुसलमानांच्या मनात ही धारणा विकसित झालेली नाही. त्यामुळे त्यांच्यात धर्मांधता आणि कडवेपणा मोठ्या प्रमाणात आहे. त्यांची घोषणा हीच की, ‘अल्ला एकच आहे आणि महंमद हाच त्याचा प्रेषित आहे.’ एवढेच सत्य. यावेगळे जे जे आहे ते केवळ त्याज्यच नव्हे, तर चिरडून नष्ट करून टाकले पाहिजे. जे कोणी काङ्गर आहेत त्यांच्या कत्तली केल्या पाहिजेत. या उपासनापद्धतीहून वेगळ्या उपासनापद्धती तोडून मोडून ङ्गेकून दिल्या पाहिजेत. याहून वेगळे सांगणारा प्रत्येक धर्मग्रंथ जाळून टाकला पाहिजे. अशी ही धर्मांधता आहे. प्रशान्त महासागरापासून अटलांटिक महासागरापर्यंत या धर्मांधांनी पाचशे वर्षे रक्ताचे पाट वाहविले ! इस्लाम हा असा आहे !’’ 

(समग्र वाङ्‌मय, खंड ४)

आकाशातून पडणारे पाणी शेवटी सागराला जाऊन मिळते त्या प्रमाणे कोणत्याही ईश्‍वराची केलेली उपासना एकाच ईश्‍वरापर्यंत पोहोचते, असे हिंदू धर्म सांगतो. सर्वच धर्म सत्य आहेत यावर हिंदू धर्मियांचा विश्‍वास आहे. ही विचारधारा अर्थात वेदान्त जगात शांती आणू शकेल आणि वेदान्त हाच भावी जगासाठी उपयुक्त असेल असे विचार स्वामी विवेकानंदांनी शिकागो येथील सर्वधर्मपरिषदेच्या जगप्रसिद्ध भाषणांतून मांडले. परंतु दाभोलकर यांनी येथेही चलाखी केली. सर्व धर्मांवर आधारित धर्माची संकल्पना विवेकानंदांनी मांडल्याचे त्यांनी खोटेच सांगितले. 

इस्लामच्या आक्रमणाने स्वत:चा धर्म वाचवण्यासाठी पळून आलेल्या पारसी लोकांना हृदयाशी धरणार्‍या आणि ख्रिस्ती लोकांच्या अत्याचाराने देशोधडीला लागलेल्या यहुदी लोकांना त्यांच्या धर्मासह आश्रय देणार्‍या हिंदू धर्माचा प्रतिनिधी म्हणून मी येथे उभा आहे, असे स्वामी विवेकानंदांनी अभिमानाने सांगितले, याचा साधा उल्लेखही दाभोलकर यांनी केला नाही.

संन्याशांनी आपल्या हातात गीता, कुराण आणि बायबल घेऊन आध्यात्म आणि विज्ञानाचे शिक्षण देत फिरावे, असे विवेकानंदांनी सांगितल्याचे दाभोलकर यांनी सांगितले. 

परंतु, विवेकानंदांचे मूळ उद्धरण पुढीलप्रमाणे आहे, ‘‘शेकडो समर्पित संन्यासी आपल्या देशात धर्मशिक्षण देत गावोगाव ङ्गिरत आहेत. त्यांच्यातील काहींनी भौतिक शिक्षणसुद्धा दिले पाहिजे. ह्या संन्याशांनी केवळ अध्यात्म-विद्यांचेच नव्हे, तर ऐहिक विद्येचे दान करीत घरोघर गेले पाहिजे. ‘ॐ’ हे सर्व पंथीयांना वंद्य असे प्रतीक आहे. त्या ॐचीच प्रतिष्ठापना या मंदिरात करू. जर एखाद्या पंथाला ‘ॐ’ हे प्रतीक स्वीकारावे असे वाटत नसेल, तर तो पंथ हिंदू नव्हेच!... इत्यादी.’’

दाभोलकर यांनी आपल्या व्याख्यानातून सांगितले की विवेकानंदांनी उपनिषदांची खिल्ली उडवली. खोटारडेपणाचा हा कळच आहे. कारण विवेकानंदांनी उपनिषदांना सामर्थ्याचा अक्षय्यकोष असल्याचे म्हटले आहे. विवेकानंदांचे शब्द आहेत, ‘‘शक्ती ! शक्तीची उपासना’ हाच सांगावा मला उपनिषदांच्या पानोपानी दिसतो. हा एकच संदेश मी आयुष्यभर शिकत आलो आहे. ‘हे बंधो, दुर्बल बनू नको ! शक्तीची उपासना कर!

उपनिषदे म्हणजे सामर्थ्याचा अक्षयकोषच आहेत. सर्व विश्व गदगदा हलवील, असे सामर्थ्य उपनिषदांमध्ये भरलेले आहे. सारे विश्व त्यांच्या संदेशाने चैतन्यमय होईल, समार्थ्यमय होईल.

विविध वंश, जाती आणि पंथ यांच्यात जे दीनदुबळे आहेत त्यांच्यात उपनिषदांचा ललकार सामर्थ्य ओतील. त्यांना मुक्त आणि निर्भय करील. स्वातंत्र्य - शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक स्वातंत्र्य हे उपनिषदांचे प्राणसूत्र आहे.’’

माणसांनी धर्मांतर केले तर ते मनावर घेऊ नका, असे विवेकानंदांचे सांगणे असल्याचे दाभोलकर सांगतात. पण हे सत्य नाही.

हिंदू समाज सहिष्णू आहे. परंतु जगाच्या पाठीवर त्याचे अस्तित्व अबाधित राहिले तर या सहिष्णूतेला अर्थ आहे. संपूर्ण जग माझ्याच धर्माचे झाले पाहिजे या एकांगी विचारातून जगभर सुरू असलेल्या धर्मांतराचा धोका स्वामी विवेकानंदांनी शंभर वर्षांपूर्वीच ओळखला होता.

स्वामी विवेकानंद म्हणतात, ‘‘हिंदूत्वातून बाहेर पडणारा मनुष्य हिंदूंची संख्या केवळ एकाने कमी करतो, एवढेच नव्हे तर शत्रूची एकाने वाढवितो.’’

सिन्हाजी नामक शिष्यासोबतचा स्वामी विवेकानंदांचा संवाद खूपच बोलका आहे. ‘‘सिन्हाजी, तुमच्या आईचा कुणी अपमान केला तर तुम्ही काय कराल ?’’

‘‘मी त्याच्यावर तुटून पडेन स्वामीजी, आणि चांगला धडा शिकवीन त्याला.’’

‘‘बरोबर बोललात. तुम्ही आपल्या धर्माला आईइतकेच मानत असाल, तर कोणाही हिंदू बांधवाने ख्रिश्‍चन धर्म स्वीकारला तर ते पाहून तुम्हाला मरणप्राय दु:ख व्हायला हवे. हे तर प्रतिदिनी घडताना तुम्ही पाहात आहात आणि त्याचे काहीच सोयरसुतक तुम्हाला नाही ? कुठे गेली तुमची श्रद्धा ? कुठे गेली तुमची देशभक्ती ? रोज ख्रिस्ती प्रादी तुमच्या तोंडावर तुमच्या धर्माची निंदा करतात. पण तुमच्या कोणाचेच रक्त तापत कसे नाही ? तुम्ही हिंदुधर्माच्या रक्षणासाठी उभे का राहात नाही ?’’

आत्मविस्मृत झालेल्या हिंदूंमधील स्वाभिमान जागवण्यासाठी स्वामी विवेकानंद म्हणतात, ‘‘माझे हे शब्द स्मरणात असू द्या : ‘हिंदू’ हा शब्द उच्चारताच अपूर्व चैतन्याची लहर जर तुमच्यात सळसळून जात असेल तर आणि तरच तुम्ही हिंदू आहात. ‘मी हिंदू आहे’ असे जो बांधव म्हणतो तो लगेच तुमचा परमप्रिय, परमनिकट आप्त झाला पाहिजे. मग तो कोणत्याही देशातून आलेला असो. तो तुमची भाषा बोलत असो वा अन्य भाषा बोलत असो. कोणत्याही हिंदूची वेदना स्वत:च्या वेदनेइतकीच तुमचे हृदय व्यथित करत असेल तरच तुम्ही ‘हिंदू’ आहात.’’

‘‘आपण हिंदू आहोत. ‘हिंदू’ या शब्दातून मला कोणताही वाईट अर्थ ध्वनित करावयाचा नाही. त्यामध्ये काही वाईट अर्थ आहे याच्याशी मी सहमत नाही. भूतकाळामध्ये सिंधूच्या एका बाजूला राहणारे ते हिंदू इतकाच त्याचा अर्थ होता. जे आपला द्वेष करीत आले त्यांनी या शब्दाला वाईट अर्थ चिकटविला असेल. पण त्याचे काय ! हिंदू या शब्दाने जे उज्ज्वल आहे, जे आध्यात्मिक आहे त्याचा निर्देश व्हावा; अथवा जे लज्जास्पद आहे, जे पायदळी तुडविले गेलेले आहे, जे दैन्यवाणे आहे अशाचा बोध व्हावा हे आपल्यावर अवलंबून आहे. हिंदू या शब्दाला कोणत्याही भाषेतील अधिकांत अधिक गौरवपूर्ण अर्थ आपल्या कृतींनी आणून देण्यासाठी आपण सिद्ध होऊया.’’

ख्रिश्‍चन मिशनर्‍यांची गंभीर दखल

स्वामी विवेकानंदांनी युरोप आणि अमेरिकेत अनेक चर्चमध्ये व्याख्यानेे दिली. येशू ख्रिस्ताने सांगितलेल्या मानवी मूल्यांचा गौरव केला. जगाच्या पाठीवर आजवर झालेल्या सर्व महापुरुषांमध्ये मानवी विकासाचा समान धागा असल्याचे दाखवून दिले. परंतु याच वेळी संपूर्ण जगाला ख्रिश्‍चन करण्याच्या धर्मवेडाने पछाडलेल्या मिशनर्‍यांवर प्रहार करायलाही ते मागेपुढे पाहिले नाहीत. बायबलमधील उदात्त तत्त्व सांगितले त्याप्रमाणे बायबलमधील ‘मनुष्य पापी आहे’ असे सांगून माणसाला मेंढी बनवणार्‍या या शिकवणीचा धिक्कारही केला. माणसाला पापी म्हणणे हेच पाप असल्याचे त्यांनी सांगितले.

भारतात येऊन हिंदूंना बाटवून ख्रिस्ती करणार्‍या पाद्य्रांविषयी स्वामी विवेकानंद म्हणतात, ‘‘येशू भारतात आला आहे आणि आकाशातल्या बापाचा आदेश लौकरच ङ्गळाला येणार आहे !’ असे डंके पिटणार्‍यांनो, तुम्ही उघड्या कानांनी ऐका. जीझस्‌ही इथे आलेला नाही आणि येहोवा त्याहून आलेला नाही. ते येण्याची सुतराम शक्यताही नाही. आपापल्या चुली सांभाळताना त्यांना इथे यायला उसंत देखील होणार नाही !

इथे तो पुरातन शिवसम्राटच पूर्ववत् आसनस्थ आहे. रुधिरप्रिया कालीमातेचीच इथे समारंभपूर्वक पूजा होत आहे. तो यशोदानंदन गोपाल आपली मोहक मुरली वाजवितो आहे. या शिवाने एकदा वृषभावर आरूढ होऊन डमरूचा रुद्रनाद करीत सुमात्रा, बोर्निओ, सेलेबर, जपानपासून सैबेरियापर्यंत आपली मुद्रा उमटविली होती. आजही उमटवीत आहे. कालीची पूजा चीन आणि जपानमध्ये आजही चाललेली आहे. ख्रिश्‍चनांनी तिचेे रूपांतर माता मेरीमध्ये केले आहे. ख्रिस्तमाता म्हणून ते तिची पूजा करतात.

हिमालयाची ती उत्तुंग शिखरे पाहा ! उत्तरेला शिवाचे निधान कैलास आहे. दहा तोंडाचा आणि वीस हातांचा महाबलाढ्य रावणसुद्धा ते शिवसिंहासन हलवू शकला नाही. मग बिचार्‍या मिशनर्‍यांचा काय पाड ? या भरतभूमीत भगवान शिवांचा डमरू सतत रुद्रनाद करीतच राहील. कालीमातेला पशुबली दिले जातच राहतील आणि गोपालकृष्ण त्याची भुवनमोहिनी मुरली वाजवीतच राहील ! हिमालयाइतकेच ते दृढ अचल आहेत. ख्रिस्ती किंवा आणखी कोणा धर्मप्रचारकांनी आकशपाताळ एक केले तरी ते त्यांना झळ पोहचू शकणार नाहीत.

तुम्हाला जर ही दैवते सोसत नसली तर रामराम ! तुमच्यासारख्या मूठभर करंट्यांसाठी काय या देशाने दम उखडावा आणि मुलखाचे नीरस जीवन पत्करावे ? एवढे जग तुमच्यापुढे पडले आहे. शोधा की तुम्हाला सोयीचे कुरण मनमुक्त चरायला ! पण हे मूठभर करंटे असे गुण्यागोविंदाने जातील थोडेच ! तसे करायलाही हिंमत लागते. ते शिवाच्या या भूमीतच पोटे भरून घेतील, पण शिवाचीच बदनामी करतील आणि कुठल्यातरी परक्या प्रेषिताचे गोडवे गातील !’’

  सारांश : सर्व धर्मांना सामावून घेणारी विचारधारा जगात फक्त हिंदू धर्माकडेच आहे. सर्व धर्म सत्य आहेत, असा विचार फक्त हिंदू धर्मच मांडतो. आपल्या धर्मातील दोष आपण दूर करू. पण यासाठी हिंदू धर्मावर कोणी आघात करत असेल तर ते सहन केले जाणार नाही, अशी ठाम भूमिका विवेकानंदांची होती. हिंदू धर्म नष्ट करण्याची भावना अन्य धर्मीय बाळगत असतील तर मुकाट्याने अपामान सहन करा असे विवेकानंदांनी सांगितलेले नाही. परंतु, दाभोलकर यांनी आपल्या व्याख्यानातून हिंदूंचा तेजोभंग करून इस्लाम आणि ख्रिश्‍चन धर्माला वरचढ दाखवण्याचा विकृत प्रयत्न विवेकानंदांचे नाव घेऊन केला. दाभोलकरांचा खोटारडेपणा वेळीच उघड करणे गरजेचे वाटल्यानेच हा लेखनप्रपंच केला.

सागर सुरवसे

९७६९१७९८२३

अधिक वाचा

यश नक्की भाजपचेच का?

यश नक्की भाजपचेच का?

जागतिकीकरणाचे परिणाम देशातील प्रत्येक क्षेत्रावर, क्षेत्रातील प्रत्येक घटकावर झाल्याचे दिसत आहेत. याला आरोग्य, शिक्षण क्षेत्रापाठोपाठ आता राजकीय क्षेत्रही अपवाद राहिले नाही. हे सांगण्याचं कारण म्हणजे भाजपने देशातील राजकारणात राबवलेली रणनीति. कधी नाही मिळलं अन् गपकन गिळलं, अशीच काहीशी अवस्था लोकसभेच्या ऐतिहासिक यशानंतर भाजपची झाली.

लोकसभेत स्वबळावर सत्ता स्थापण्याचा आत्मविश्वास नसलेल्या नरेंद्र मोदी आणि भाजपने लोकसभेआधी देशभरातील विविध पक्षांशी खुली किंवा छुपी युती केली.

महाराष्ट्राच्या बाबतीत विचार करायचा झाल्यास, अगदी पारंपरिक वैचारिक शत्रू असलेल्या शरद पवार यांच्याशीही मोदींनी छुपी युती केल्याचा गौप्यस्फोट खुद्द एनडीएतील घटकपक्ष असलेल्या महादेव जानकर यांनी केला. आजचा विषय हा विधानसभेचा आहे. मात्र याला पार्श्वभूमी आहे ती लोकसभेची. 

लोकसभेतील अभूतपूर्व यशानंतर भाजपने देशभरातील आपल्या मित्रपक्षांशी विचारधारेवर आधारित असलेली युती तोडण्याचा घाट घातला. वर्षानुवर्षे टिकलेल्या या युत्या तोडताना भाजपतील ज्येष्ठांनी विरोध दर्शवला, मात्र त्यांना खिजगणतीतही न पकडता नव्या नेतृत्वाने त्यांचा शब्द आव्हेरला. इथेच भाजपच्या नव्या नेतृत्वाचा भविष्यातला उद्देश दिसून आला. लोकसभेतील यशानंतर संघ परिवारातील लोकांना मोदी म्हणजे जणू अवतारी पुरूषच वाटू लागले. कारण गेली 60 वर्षे भाजपला, संघ परिवाराला स्वबळावर सत्ता स्थापन करून देणारा नेता भेटला नाही. त्यामुळे त्यांना तसे वाटणे साहजिकच आहे म्हणा.

रामायणातील हनुमानाला ज्याप्रमाणे आपल्या शक्तीचा विसर पडला होता, नेमका तसाच विसर संघ परिवार आणि हिंदुत्ववादी संघटना आणि कार्यकर्त्यांना पडल्याची दाट शक्यता आहे. कारण जे मोदी भक्त त्यांचा उदो उदो करत आहेत, तीच मोदींची खरी ताकत आहे. भाजपच्या किंवा मोदींच्या यशामागची खरी ताकत आहे ती रा. स्व. संघातील स्वयंसेवकांची. रा. स्व. संघाची मुहूर्तमेढ रोवलेल्या डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांची आहे. ‘राष्ट्राय स्वाह: इदम न मम्’ म्हणत राष्ट्रनिर्मितीसाठी दिवसरात्र खपणाऱ्या त्या प्रचारकांची आहे. मोदी स्वत:ही काहीकाळ प्रचारक राहिले आहेत. याशिवाय आपले गृहस्थी जीवन साभांळत संघाचा प्रचार प्रसार करणाऱ्या त्या स्वयंसेवकाची आहे. त्यामुळे हा विजय केवळ मोदींचा किंवा अमित शहा किंवा भाजपचा नाही हे याठिकाणी स्पष्ट होण गरजेचं आहे.

लोकसभेतील एनडीए या औपचारिक आघाडीच्या विजयानंतर महाराष्ट्रासह देशभरातील प्रादेशिक पक्षांचा आत्मविश्वास वाढला. याला काही प्रमाणात भाजपच्या आक्रमक प्रचाराचीही किनार आहे. मोदी लाटेवर स्वार होत महाराष्ट्रात शिवसेनेचे 18 खासदार निवडून आले. मात्र यात बाळासाहेबांच्या पुण्याईचाही हातभार आहे, हे नाकारून चालणार नाही.

घटकपक्षांना मिळालेले हे घवघवीत यशच भाजपला खटकले. कारण आपल्यामुळे प्रादेशिक पक्षांची ताकत वाढली, असा भाबडा समज भाजपला झाला. त्यामुळेच भाजपने राज्यातील विधानसभा स्वबळावर लढवण्याचं ठरवलं. त्याचीच परिणती म्हणजे, शिवसेनेसोबतची विचारांवर आधारित असलेली 25 वर्षांची युती भाजपने तोडली. तंसच हरियाणतही जनहित कुलदीप बिष्णोई यांच्या जनहित काँग्रेसशीही काडीमोड घेतला.

 

युती तोडण्यामागे केवळ हेच एकमेव कारण नाही. अनेक कारणं यामागे असू शकतात. मोदींची मोहिनी अजूनही भारतीय जनमानसांवर आहे. भविष्यातही ती टिकेल. नेमका याच गोष्टीचा फायदा घेत युती तोडण्याचा निर्णय भाजपने घेतला. याशिवाय मोदींची लाट आहे आणि लोकसभेत मोदींच्या लाटेमुळेच शिवसेनेचे 18 खासदार निवडून आले हे दाखवण्यासाठीच ही युती तोडण्याचा घाट घातला असावा. सत्तर-ऐंशीच्या दशकात इंदिरा गांधी यांनीही अशीच नीति अवलंबली केली होती. त्यांचाच कित्ता आता भाजप गिरवत आहे. 

युती तोडण्याचं एक मजबूत कारण म्हणजे, वेगळ्या विदर्भाचा मुद्दा. महाराष्ट्रापासून विदर्भ वेगळा कऱण्याचा घाट भाजपने घातल्याचा आरोप शिवसेनेसह इतर पक्षांनीही केला. या आरोपाला खतपाणी घालण्याच काम नरेंद्र मोदी आणि महाराष्ट्राचे भाजपाध्यक्ष देवंद्र फडणवीस यांच्या परस्पर वक्तव्यांनी केले. भाजपवर आणखी एक आरोप झाला तो मुंबई  महाराष्ट्रापासून वेगळी करण्याचा. यालाही कारणीभूत भाजप नेते सुधींद्र कुलकर्णी यांचा स्वायत्त मुंबईचा मुद्दा. नेमके हेच मुद्दे हेरत शिवसेनेने प्रचाराचा धुरळा उडवला आणि विधानसभेच्या रिंगणात उतरली.

कदाचित शिवसेनेच्या या प्रचाराला घाबरूनच मोदींनी नागपूरात वक्तव्य केले की, मी असेपर्यंत मुंबई महाराष्ट्रापासून वेगळी होऊ देणार नाही. शिवरायांचा महाराष्ट्र तुटू देणार नाही. तर नेमके याच्य़ा उलट दुसऱ्याच दिवशी देवेंद्र फडणवीस म्हणाले, भाजपची छोट्या राज्यांची संकल्पना कायम आहे. त्याबाबत आम्ही ठाम आहोत. या परस्पर वक्तव्यामुळे भाजपबाबत संभ्रमाचे वातावरण तयार झाले.

अखंड महाराष्ट्राबाबत शिवसेना ठाम आहे, ही बाब भाजपला माहिती होती. त्यामुळेच शिवसेनेसोबत युती केली तर भविष्यात वेगळया विदर्भाचा आपला मानस पूर्ण होणार नाही. शिवसेनेसोबत युती केली तर सेना त्याला आडकाठी घालेल. भविष्यातील ही कोंडी टाळण्यासाठीच भाजपने ही युती तोडल्याचं भाजपचे महाराष्ट्रातील चाणक्य खासगीत सांगतात. खरं तर शिवसेनेचा अखंड महाराष्ट्र आणि भाजपचा छोट्या राज्यांचा मुद्दा हा मतांभोवती फिरतो.

अखंड महाराष्ट्राच्या मुद्यामुळे विदर्भ वगळता उर्वरीत महाराष्ट्रात मतं मिळतात. या ऊलट विदर्भातील मतांवरच संपूर्ण भिस्त असणाऱ्या भाजपला वेगळ्या विदर्भाच्या मुद्यावर मतं मिळतात. बहुमतासाठी विदर्भाचा वाटा मोठा असणार हे भाजपला माहिती होते. झालेही तसेच. वरील सर्व मुद्यांचा विचार झाल्यास युती का तुटली याची पुसटशी कल्पना आपल्याला येऊ शकते. आता विषय आहे तो विधानसभेतील यशापयशाचा.

विधानसभेच्या रणसंग्रामात मिळालेल्या यशाचा विचार करायचे झाल्यास भाजप, शिवसेना, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी हे चौघेही यशस्वीच म्हणावे लागतील. या चौघांमध्ये विजयाच्या बाबतीत शिवसेना थोडी उजवी ठरते. कारण 2009 च्या विधानसभेला शिवसेनेचे केवळ 44 आमदार निवडून आले होते. यंदा तो आकडा वाढून 63 वर पोहोचला. तो ही स्वबळावर लढून. तर भाजपचा आकडा 46 वरून 122 वर गेला. वरकरणी पाहाता कोणीही सहज निष्कर्ष काढेल की, भाजपच खरा विजयी पक्ष. मात्र य़ामध्ये थोडीसी चिकित्सा करणे गरजेचे आहे. कारण भाजपने ज्या जागा लढवल्या त्यापैकी जवळपास 61 उमेदवार हे काँग्रेस, राष्ट्रवादी, शिवसेना या पक्षातून आयात केले होते. या 61 पैकी जवळपास 41 उमेदवार निवडून आले. त्यामुळे 122 मधून 41 उमेदवार वगळले तर उरले 81 आमदार. म्हणजेच गेल्या विधानसभेच्या तुलनेत फक्त 35 अधिक जागा निवडून आल्या आहेत. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, राष्ट्रीय पक्ष, रा. स्व. संघासारखी भक्कम आणि तळागाळात सेवाकार्य करणारी केडरबेस असलेली संघटना पाठिशी असताना केवळ 35 जागा निवडून येणं म्हणजे फार मोठं यश मानता येत नाही. लोकिक जीवनात याला महत्व असेल मात्र व्यावहारिक जीवनात याला फारसे महत्व असत नाही.

सत्तेसाठी काहिही-

संघ संस्काराप्रमाणे भ्रष्ट आचार, खोटेपणा, अन्याय करणाऱ्या तत्वांशी कोणत्याही परिस्थितीत हातमिळवणी करायची नसते. मात्र महाराष्ट्र भाजपने या सर्व तत्वांना आपली ताकत बनवली. काँग्रेस ऱाष्ट्रवादीतील भ्रष्ट आमदारांना आपल्या पक्षात घेतल्याबाबत विचारल्यावर मात्र भाजपवाले निलाजरेपणे उसण हासू आणत याची बोळवण करत होते. आणखी खोदून विचारल्यावर प्रभु श्रीरामचंद्रांचे पाईक असल्याचे भासवत, रामराज्य स्थापन कऱण्यासाठी आम्हाला बिभीषणाची गरज आहे, असं सांगत होते.

एबीपी माझाच्या माझा कट्टा कार्यक्रमात बोलताना विजय गावीत यांच्या प्रवेशाबाबत बोलताना आजचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस म्हणाले, हा आमचा आपद धर्म आहे. याचा अर्थ सत्तेसाठी राष्ट्रवादीचे भ्रष्टमंत्री म्हणून आरोप झालेले विजयकुमार गावीत हे बिभीषण झाले. पण यांना कोण सांगणार की, बिभीषणाचे चारित्र्य स्वच्छ होते. याशिवाय सर्वात हास्यास्पद गोष्ट म्हणजे, विधानसभेत ज्या देवेंद्र फडणवीसांनी गावीतांविरोधात रान उठवले. त्यांच्यावर भ्रष्टाचाराचे आरोप केले. त्याच फडणवीसांना आणि पर्यायने भाजपवाल्यांना गावीत हे बिभीषण वाटू लागले. ( केवळ सत्तेसाठी) बिभीषणाचे किती ‘भीषण’ समर्थन आहे हे. असो कारण भाजप ही आता उत्क्रांती करत भाजपवाले झाले आहेत. टिळकांच्या काँग्रेसचे स्वांतत्र्यानंतर जशी काँग्रेसवाले झाले तसेच भाजपचे भाजपवाले झाले आहेत असं म्हणायला वाव आहे. इतिहासाची पुनरावृत्ती होते हेच खरे. 

या विधानसभेला काँग्रेस आणि राष्ट्रवादीचे फारसे नुकसान झाले असे म्हणता येणार नाही. कारण आपण पेपर सोडवल्यावर आपला निकाल काय लागणार हे ‘हुशार’ विद्यार्थ्याला चांगलेच माहिती असते. त्यामुळे काँग्रेस आणि राष्ट्रवादीला त्यांचा निकाल अपेक्षित असाच म्हणावा लागेल. 2009 च्या विधानसभेला काँग्रेसच्या 82 जागा निवडून आल्या तर राष्ट्रवादीच्या 62 जागा आल्या होत्या. यंदा काँग्रेस 42 आणि राष्ट्रवादी 41 जागांवर आली. यात आघाडी सरकारचा 15 वर्षाच्या कामाचा विचार करता त्यांनी फारच चांगलं यश संपदान केले असे म्हणावे लागेल. कारण यामध्ये काँग्रेसला 40 जागांचा तोटा झाला तर राष्ट्रवादीला केवळ 21 जागांचा. त्यामुळे दोघेही फायद्यात राहिले असे म्हणावे लागेल. कारण जर का शिवसेना-भाजप युतीत लढले असते तर 200 च्यावर जागा जिंकण्यात य़ुतीला यश आले असते. मात्र इथे भाजपचा स्वार्थ नडला.

युतीत गोंधळ आघाडीत खोळंबा-

युती आणि आघाडी तुटल्यानंतर प्रत्येक पक्ष स्वतंत्रपणे निवडणुकीला सामोरे गेले आणि आज निकाल आपल्यासमोर आहेत. (भाजप-123, शिवसेना-63, कॉंग्रेस-42, राष्ट्रवादी कॉंग्रेस -41, एम आय एम-2, मनसे-1 आणि अपक्ष व इतर 16) या निवडणुकीत सर्वाधिक नुकसान झाले ते भाजपसोबत गेलेल्या घटकपक्षांचे. स्वाभिमानी, आरपीआय(आठवले गट) यांना तर भोपळाही फोडता आला नाही. तर भाजपच्या तिकिटावर लढलेल्या शिवसंग्रामचे विनायक मेटे स्वत: पडले मात्र त्यांच्या मुंबईतील वर्सोव्याच्या उमेदवार निवडून आल्या. याशिवाय राष्ट्रीय समाज पक्षाचे दौंडमधील उमेदवार राहुल कुल निवडून आले. याठिकाणी महत्वाची बाब म्हणजे हे दोन्ही उमेदवार निवडणुकीआधी काही दिवस राष्ट्रीवादीतून बाहेर पडून या पक्षात आले.

पवारांचं पाठिंबास्त्र-

विधानसभेच्या मतमोजणीच्या दिवशी 'घड्याळात  साधारणपणे 12 वाजण्याच्या आतच' राष्ट्रवादीचे सर्वेसर्वा शरद पवार साहेबांनी भाजपला बिनशर्त पाठिंबा जाहीर केला. यावरूनच, वेळेच्या पुढे विचार करणारया शरद पवारांनी आपल्या आपल्या राष्ट्रीय पक्षाचे चिन्ह घड्याळ का ठेवले याची कल्पना येते. काळाची पावल ओळखणारा भारतीय राजकारणातील कदाचित हा शेवटचा नेता ठरावा.

एका दगडात अनेक पक्षी मारण्याची पावारांची स्टाईल काही हटकेच आहे. 'हार कर भी जितनेवाले को बाजीगर कहते है' हा डायलॉग पावारांच्या व्यक्तिमत्वाला तंतोतंत जुळतो. असो पवारस्तुती पुरे झाली. 

तर विषय हा होता की, आपल्या तहहयात राजकारणात संघाला आणि भाजपला जातीयवादी, धर्मांध ठरवणारया पवारांनी भाजपला न मागता पाठिंबा कसा काय दिला? पावारांच्या या पाठिंब्याच्या पाठीमागे अनेक खेळ्या, संशय, अनिश्चिततेचे सावट आहे आणि ते कायमच राहणार.
पाठिंबा देण्यामागचे पहिले कारण म्हणजे शिवसेनेचे महत्व कमी करणे. खर तर पवारांनी कोणालाही पाठिंबा न देता आपला स्वाभिमानी बाणा जपायला हवा होता. पण त्यांनी तसे केले नाही. कारण त्यांनी स्वाभिमान राखला असता तर राज्याच्या राजकारणात शिवसेनेचे महत्व वाढले असते. जे पवारांना नको आहे. मात्र पवारांनी पाठिंबा दिला नसता तर कदाचित बाळासाहेबांना हिच खरी श्रध्दांजली ठरली असती. पण सत्तेची लालसा आणि अस्तित्वाची भिती माणसाला नेहमीच स्वार्थी बनवते, हेच खरे.

शरद पवारांनी भाजपला पाठिंबा देण्यामागचे दुसरे कारण म्हणजे गेल्या पंधरा वर्षात राष्ट्रवादीच्या मंत्र्यांवर झालेले भ्रष्टाचाराचे आरोप. कारण भाजपला पाठिंबा दिला तर आपल्या पक्षातील नेते आणि मंत्र्यांवर झालेल्या भ्रष्टाचाराच्या आरोपाच्या चौकशीत शिथिलता मिळावी. जर का चौकशी झाली तर पक्षाची प्रतिमा मलिन होईल आणि याचा फटका आगामी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये बसेल. तसच आपली चौकशी टाळण्यासाठी पक्षातील भ्रष्ट नेते पाचपुते, गावीत यांच्याप्रमाणे पक्षांतर करून भाजपत जातील, ही भिती देखील पवारांना आहे.

पाठिंबा देण्यामागच तिसर कारण म्हणजे, भाजपला पाठिंबा दिला तर राजकारणातल आपल महत्व अबाधित राहिल. कारण राष्ट्रवादीने भाजपला पाठिंबा दिला नाही तर पक्ष चार नंबरला फेकला जाईल, ज्याचा सभागृहात काडीचाही फायदा राहणार नाही. परिणामी पक्षाचा आवाज क्षीण होईल. याचा परिणाम म्हणजे राज्यभरातील टेंडरवर पोसलेले कार्यकर्ते कम व्यावसायिक दूर जातील आणि पक्ष संघटना खिळखिळी होईल. या व अशा अनेक कारणांसाठी पवारांच्या राष्ट्रवादीने भाजपला पाठिंबा दिला आहे. याठिकाणी एक गोष्ट आवर्जुन सांगाविशी वाटते ती म्हणजे, शिवाजी महाराजांनी पुरंदरच्या तहात दिल्लीश्वरांना 23 किल्ले दिले होते. कारण राजकारणात अस्तित्वाला महत्व असते. पवारांनीही तेच धोरण अवलंबले असावे कारण ते प्रचंड आशावादी आहेत.

भाजपने पवारांचा आंदणातील पाठिंबा नाकारला नाही-
राष्ट्रवादीने दिलेला पाठिंबा भाजपने ठामपणे नाकारला नाही, यातच भाजपचा उद्देश स्पष्ट होतो. राजकारणात कोणीही कोणाचा कायमचा शत्रू नसतो. पाठिंबा न नाकाराणे यात भाजपचा फायदाच आहे. कारण या पाठिंब्यामुळे  शिवसेनेला भाजपवर दबाव टाकता येत नाही.

सत्तास्थापणेसाठी भाजपसमोरचे चार पर्याय-  

पहिला पर्याय-
भाजप जेव्हा आपले बहुमत सिद्ध करेल त्यावेळी त्यांच्यासमोर पहिला पर्याय असेल तो, भाजप आणि शिवसेना एकत्र येऊन सरकार स्थापन करतील. यामध्ये भाजपचे  123 आणि शिवसेनेचे 63 आमदार असे एकूण 186 संख्याबळ होते. म्हणजेच 145 बहुमताचा आकडा पार होऊ शकतो.

दुसरा पर्याय-
भाजप राष्ट्रवादीचा पाठिंबा घेऊनही आपलं सरकार स्थापन करू शकतो. भाजपच्या 123 जागा आणि राष्ट्रवादीच्या 41 जागा मिळून संख्याबळ 164 इतके होते. त्यामुळे भाजप आणि राष्ट्रवादीचेही सरकार स्थापन होऊ शकते.

तिसरा पर्याय-
भाजप राष्ट्रवादीचा बाहेरून पाठिंबा घेऊन सरकार स्थापन करू शकते. यामध्ये भाजप 123 आणि राष्ट्रवादी 41 मिळून बहुमताचा 145 चा आकडा पार होऊ शकतो. मात्र राष्ट्रवादीशी युती केल्यास भाजप सरकारवर सरकार पडण्याची टांगती तलवार असणार आहे. त्यामुळे भाजप हा पर्याय कितपत स्वीकारेल हे पाहणं औत्सुक्याचं ठरणार आहे.

चौथा पर्याय-
सर्वात मोठा पक्ष म्हणून राज्यपाल भाजपला सत्ता स्थापनेचं आमंत्रण देतील. त्यानुसार भाजप आपल्या काही आमदारांना मंत्रीपदाची शपथ देतील. यामध्ये देवेंद्र फडणवीस, विनोद तावडे, एकनाथ खडसे, पंकजा मुंडे आणि सुधीर मुनगंटीवार यांची नावं आघाडीवर आहेत.
भाजपने सत्ता स्थापन केल्यानंतर पहिल्या अधिवेशनावेळी भाजपला सभागृहात बहुमत सिद्ध करावे लागणार. त्यावेळी राष्ट्रवादीचे 41 आमदार सभागृहातून बाहेर पडतील म्हणजेच वॉक आऊट करतील. त्यानंतर बहुमताचा आकडा आपोआप 145 वरून 124 वर येईल. त्यानुसार भाजप आपल्या 123 आमदार आणि अपक्षातील एका आमदाराचा पाठिंबा घेऊन आपले बहुमत सिद्ध करेल.
भाजपने आखलेल्या या रणनीतिमध्ये भाजपचा समविचारी पक्ष शिवसेना मात्र चांगलाच तोंडावर आपटेल यात शंका नाही. मात्र भाजप राष्ट्रवादीच्या जीवावर असा डावपेच करत असली तरी भाजपला राष्ट्रवादीकडून मोठा धोका असणार आहे. कारण भविष्यात राष्ट्रवादीने आपला प्रत्यक्ष अथवा छुपा पाठिंबा काढला तरी भाजप सरकार पडण्यापासून कोणीही रोखू शकणार नाही. त्यावेळी काँग्रेस आणि शिवसेना त्यांना पाठिंबा देण्याची शक्यता नाही. त्यामुळे भाजप हा सत्तेचा जुगार खेळणार की आपला समविचारी पक्ष शिवसेनेसोबत सत्तास्थापन करणार याकडे संपूर्ण राजकीय वर्तुळाचं लक्ष लागलं आहे.

सागर सुरवसे, 
एबीपी माझा, मुंबई
मो- 9769179823
(हा लेख 'साहित्य चपराक' मासिकात, नोव्हेंबर 2014 रोजी प्रकाशित झाला आहे)

अधिक वाचा